خواب بيند » ( هركه رود چرد و هركه خسبد خواب بيند ) برداشته است . « 1 » اين عبارت كوتاه و پرمعنى هم كه از انوشروان در اين كتابها نقل شده « به مه نه مه به » ( هر خوبى بزرگ است نه هر بزرگى خوب ) ظاهرا از يكى از همين توقيعها گرفته شده . « 2 » ماوردى در يكى از رساله‌هاى خود كه به نام قوانى الوزارة و سياسه الملك شناخته شده و با عنوان ادب الوزير چاپ شده آورده است كه به خسرو پسر قباد ( انوشروان ) گزارش دادند كه برخى از خاصان تو را نيّت برگشته است ( فسدت سر أمرهم ) ، او بر آن گزارش چنين توقيع كرد : « من مالك تن‌ها هستم نه نيّتها ، و به عدل حكومت مىكنم نه به دلخواه و از كارها پىجويى مىكنم نه از نهانيهاى درون . « 3 » فردوسى در حدود سى و شش توقيع از انوشروان را با خلاصه‌اى از نامه‌هايى كه توقيع به مناسبت آنها صدور يافته در شاهنامه آورده است . اين توقيعها بيشتر مطالبى بوده كه در پاسخ گزارش موبدان نوشته مىشده . فردوسى هم اين پاسخها را با همين عنوان توقيع ذكر كرده و در پايان آنها آورده : گذشتم ز توقيع نوشين‌روان * جهان پيرو انديشهء ما جوان « 4 » در ديوان خلافت پس از تحولى كه در آن و در راه و روش نامه‌هاى ديوانى روى داد توقيع‌نويسى هم با همان سبك و روش مرسوم خود معمول و متداول گرديد . در اين دوران هم توقيع به خط وزيران يا صاحبان ديوان انشاء نوشته مىشده و به همين سبب هم در بعضى دوره‌ها و بعضى جاها ( مانند مصر مثلا ) ديوان انشاء را ديوان توقيع هم مىناميده‌اند . از دبيران و وزيران دربار خلافت عباسى در دوره‌هاى نخست آن بيش از همه خاندان برمك و به

--> ( 1 ) . المحاسن و الاضداد ، ص 169 . ( 2 ) . الترجمه و النقل عن الفارسيه ، ص 119 از التبر المسبوك ، ص 66 . ( 3 ) . ادب الوزير ، چاپ قاهره ، 1348 ه . ق . 1929 م ص 26 . ( 4 ) . شاهنامه ، تصحيح سعيد نفيسى ، چاپ بروخيم ، تهران 1314 ه . ش . ج 7 ، ص 2517 - 2526 .